Γηραιά Ήπειρος.... Γερνάει η Ευρώπη

Γηραιά Ήπειρος…. Γερνάει η Ευρώπη Η Ευρώπη υπόσχεται ένα τραγικό μέλλον στις μελλοντικές γενιές μέσα σε μια παραπαίουσα οικονομία
Το δημογραφικό τόσο στην Ελλάδα όσο και την Ευρώπη είναι ένα πρόβλημα που τις τελευταίες δεκαετίες διατηρεί σταθερά συχνή επαφή με την επικαιρότητα. Σύμφωνα με ρεαλιστικές εκτιμήσεις των δημογράφων, “κατασκευάζει” μια “βόμβα” στα θεμέλια των δυτικών κοινωνιών χωρίς να μπορούν να προβλέψουν τις ακραία δυσμενείς συνέπειες τα επόμενα χρόνια.

Φαίνεται πως οι επόμενες γενιές είναι καταδικασμένες να ζήσουν σε ένα δυστοπικό οικονομικά και όχι μόνο περιβάλλον εξαιτίας του σημερινού φαινομένου της τρομακτικής μείωσης των γεννήσεων στην Ελλάδα και σε όλη τη Γηραιά Ήπειρο.

Σε μερικά χρόνια είναι σίγουρο και με αυτούς τους ρυθμούς μείωσης γεννήσεων ότι η Ευρώπη δε θα έχει τον χαρακτηρισμό “γηραιά” μόνο ως κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού, αλλά και γιατί θα κατοικείται από κοινότητες γερόντων.

Ας δούμε όμως την εικόνα που δημιουργείται από τις εξηγήσεις που παραθέτουν κορυφαίοι Ευρωπαίοι επιστήμονες, αλλά και τα διαθέσιμα στοιχεία της Εurostat.

Οι γεννήσεις στην Ε.Ε. πέρυσι έπεσαν στο χαμηλότερο σημείο όλων των εποχών, εντείνοντας τους φόβους για μεγάλη μείωση του πληθυσμού. Μόλις 3,67 εκατομμύρια μωρά γεννήθηκαν στις 27 χώρες της Ένωσης το 2023.

Αυτό αντιστοιχεί σε πτώση 5,5% σε σύγκριση με το 2022, σηματοδοτώντας τη μεγαλύτερη ποσοστιαία πτώση από τότε που ξεκίνησε η καταγραφή το 1961.

Διψήφιες ποσοστιαίες μειώσεις καταγράφηκαν στις χώρες που επηρεάστηκαν περισσότερο, με τη Ρουμανία να παρουσιάζει πτώση 13,9%.
Η ελεύθερη πτώση του δείκτη γεννήσεων προκάλεσε προειδοποιήσεις για μια επικείμενη κατάρρευση του πληθυσμού, την οποία οι ειδικοί πιστεύουν ότι θα παραλύσει τις δυτικές οικονομίες.

Η μετανάστευση θα είναι απαραίτητη για να αποφευχθούν οι καταστροφικές συνέπειες στην Ε.Ε., τη Βρετανία και τις ΗΠΑ, όπως προειδοποιούν οι δημογράφοι που ασχολούνται με το θέμα. Διαφορετικά, η συνεχώς μειούμενη γεννητικότητα θα μπορούσε να αφήσει τις δυτικές κοινωνίες με πολύ λίγους νέους για να εργαστούν, να πληρώνουν φόρους και να φροντίζουν τους ηλικιωμένους.

Μετά τη Ρουμανία, η Πολωνία (10,7%), η Τσεχία (10%), η Λετονία (9,2%) και η Σλοβακία (7,7%) παρουσίασαν τη μεγαλύτερη ετήσια μείωση στις γεννήσεις. Πλούσιες χώρες της Ε.Ε., όπως η Γαλλία και η Γερμανία, είδαν επίσης σημαντική πτώση.

Μόνο πέντε χώρες κατέγραψαν αύξηση στις συνολικές γεννήσεις: η Μάλτα (3,6%), η Πορτογαλία (2,4%), η Βουλγαρία (1,1%), η Κύπρος (1%) και η Ιρλανδία (0,5%).

Το ζήτημα αποτελεί αγαπημένο θέμα του Έλον Μασκ. Το 2017, ο εκκεντρικός δισεκατομμυριούχος δήλωσε ότι ο πληθυσμός των ανθρώπων στη Γη «επιταχύνεται προς την κατάρρευση, αλλά λίγοι φαίνεται να το παρατηρούν ή να το νοιάζονται». Και το 2021 προειδοποίησε ότι ο πολιτισμός «θα καταρρεύσει» αν οι άνθρωποι δεν αποκτήσουν περισσότερα παιδιά.

Προφανώς σημείο αναφοράς του δισεκατομμυριούχου ήταν οι δυτικές κοινωνίες, καθώς ορισμένα έθνη αναμένεται να δουν τους πληθυσμούς τους να μειώνονται στο μισό. Όμως αντίθετα στην Αφρική προβλέπεται να καταγράψουν οκταπλάσια αύξηση έως τον 22ο αιώνα.

Κάθε κράτος-μέλος της Ε.Ε. έχει δείκτη γονιμότητας – τον μέσο αριθμό παιδιών ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας – πολύ χαμηλότερο από το ποσοστό αντικατάστασης του 2,1 που είναι το ποσοστό που απαιτείται για τη διατήρηση σταθερού πληθυσμού. Καμία χώρα δεν έχει δείκτη γονιμότητας πάνω από το επίπεδο “αντικατάστασης”.

Οι ειδικοί πιστεύουν ότι η τάση οφείλεται εν μέρει στο ότι οι γυναίκες επικεντρώνονται στην εκπαίδευση και την καριέρα τους και τα ζευγάρια καθυστερούν να αποκτήσουν παιδιά μέχρι αργότερα στη ζωή τους.

Η εύθραυστη οικονομία και η κρίση του κόστους ζωής αποθαρρύνουν, επίσης, τους ανθρώπους από το να αποκτήσουν παιδιά, πιστεύουν ορισμένοι, κάτι που αποδεικνύεται από ταυτόχρονες αυξήσεις στις αμβλώσεις.

Άλλοι επικαλούνται περιβαλλοντικούς παράγοντες, με ανθρώπους να φοβούνται ότι θα επιδεινώσουν το αποτύπωμα άνθρακα αποκτώντας παιδιά ή ότι τα παιδιά τους θα έχουν ένα δυσοίωνο μέλλον λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Οι γυναίκες παγκοσμίως, κατά μέσο όρο, κάνουν λιγότερα παιδιά τώρα σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές. Η τάση αυτή, που οφείλεται στην αυξημένη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την αντισύλληψη, στον μεγαλύτερο αριθμό γυναικών που εργάζονται και στις αλλαγές στις αντιλήψεις για την απόκτηση παιδιών, αναμένεται να οδηγήσει στη μείωση του πληθυσμού δεκάδων χωρών έως το 2100

Η καθηγήτρια Μελίντα Μιλς, δημογράφος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δήλωσε σε βρετανικά Μέσα ότι, καθώς περισσότερες μορφωμένες γυναίκες επιδιώκουν καριέρες, δυσκολεύονται να βρουν υπηρεσίες φύλαξης παιδιών. Επίσης, ανέφερε ότι πολλές γυναίκες περιμένουν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας των ’30, κάτι που, λόγω βιολογικών παραγόντων, μπορεί να οδηγήσει σε λιγότερες επιτυχίες στην απόκτηση παιδιών.

Ενώ πολλοί επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει για την απειλή του υπερπληθυσμού στον αντίκτυπο στο περιβάλλον, τα τρόφιμα και την κατοικία, ο αποπληθυσμός αποτελεί επίσης μια πρόκληση.

Οποιαδήποτε μείωση στους δείκτες γεννήσεων – συνδυασμένη με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής χάρη στις ιατρικές προόδους – θα οδηγήσει σε μια δραστική μεταβολή στη δημογραφία ενός πληθυσμού, με έναν υψηλότερο αριθμό ηλικιωμένων ανθρώπων σε σχέση με τους νέους.

Οι ειδικοί ανησυχούν ότι αυτό θα αφήσει πολύ λίγους φορολογούμενους να χρηματοδοτήσουν τις δημόσιες υπηρεσίες, πολύ λίγους εργαζόμενους για να καλύψουν θέσεις- “κλειδιά” στις υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας, και πολύ λίγους ανθρώπους για να αγοράσουν καταναλωτικά αγαθά, όπως σπίτια και αυτοκίνητα, διαταράσσοντας την παγκόσμια οικονομία.

Ορισμένα κράτη έχουν ήδη αρχίσει να προσφέρουν οικονομικά κίνητρα στους νέους γονείς για την απόκτηση παιδιών, σε μια προσπάθεια να αυξήσουν τον δείκτη γεννήσεων.

Η δρ. Ναταλία Β. Μπατατσάρτζι, από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον, δήλωσε ότι αυτές οι τάσεις θα επανασχεδιάσουν πλήρως την παγκόσμια οικονομία και την ισορροπία ισχύος στον κόσμο.

Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε πέρυσι σχετικά με την απειλή του αποπληθυσμού, ανέφερε: «Οι συνέπειες είναι τεράστιες. Αυτές οι μελλοντικές τάσεις στους δείκτες γονιμότητας και στις γεννήσεις θα επανασχεδιάσουν πλήρως την παγκόσμια οικονομία και την παγκόσμια ισορροπία ισχύος, και θα απαιτήσουν την αναδιοργάνωση των κοινωνιών.

Η παγκόσμια αναγνώριση των προκλήσεων γύρω από τη μετανάστευση και τα παγκόσμια δίκτυα βοήθειας θα γίνουν ακόμη πιο κρίσιμες, καθώς θα υπάρχει σφοδρός ανταγωνισμός για μετανάστες, προκειμένου να διατηρηθεί η οικονομική ανάπτυξη και ενώ το “baby boom” της υποσαχάριας Αφρικής συνεχίζεται».

Ο οικονομολόγος καθηγητής Άντριου Σκοτ αναφέρει σχετικά ότι οι χαμηλοί δείκτες γεννήσεων ήδη δημιουργούν μια «κρίσιμη καμπή» στην Ε.Ε., με την πλειοψηφία της ανάπτυξης της απασχόλησης την τελευταία δεκαετία να προέρχεται από άτομα άνω των 50 ετών.

Και προσθέτει ότι, λόγω του αυξημένου αριθμού ηλικιωμένων και του μειωμένου αριθμού νεότερων ανθρώπων, «δε νομίζω ότι οι επιχειρήσεις έχουν ακόμη συνειδητοποιήσει την πραγματικότητα μιας αγοράς εργασίας όπου θα πρέπει να αρχίσουν να σκέφτονται ότι το εργατικό τους δυναμικό είναι μεγαλύτερο σε ηλικία».

Ο παγκόσμιος πληθυσμός δεν αναμένεται να μειωθεί άμεσα. Υπάρχουν περίπου 8 δισεκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο αυτή τη στιγμή, και ο αριθμός αυτός αναμένεται να κορυφωθεί γύρω στο 2100. Ωστόσο, αξιόπιστες μελέτες υποστηρίζουν ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός μπορεί να αρχίσει να μειώνεται ήδη από το 2070.

Τι κρύβει το φαινόμενο στη Δύση;
Οι γυναίκες παγκοσμίως, κατά μέσο όρο, κάνουν λιγότερα παιδιά τώρα σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές. Η τάση αυτή, που οφείλεται στην αυξημένη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την αντισύλληψη, στον μεγαλύτερο αριθμό γυναικών που εργάζονται και στις αλλαγές στις αντιλήψεις για την απόκτηση παιδιών, αναμένεται να οδηγήσει στη μείωση του πληθυσμού δεκάδων χωρών έως το 2100.

Η αύξηση της εκπαίδευσης και της πρόσβασης στην αντισύλληψη είναι ένας λόγος για τη μείωση του παγκόσμιου δείκτη γονιμότητας. Η εκπαίδευση γύρω από την εγκυμοσύνη και την αντισύλληψη έχει αυξηθεί, με τα μαθήματα σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης να ξεκινούν στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1970 και να γίνονται υποχρεωτικά στη Βρετανία τη δεκαετία του 1990.

«Υπάρχει μια παλιά παροιμία που λέει “η εκπαίδευση είναι η καλύτερη αντισύλληψη” και νομίζω ότι αυτό είναι σχετικό για να εξηγήσουμε την πτώση των δεικτών γεννήσεων», είπε ο καθηγητής Άλαν Πάσεϊ, ανδρολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ και πρώην πρόεδρος της Βρετανικής Εταιρείας Γονιμότητας.

Η Ελίνα Πράνταν, ανώτερη σύμβουλος Υγείας στην Παγκόσμια Τράπεζα, υποστηρίζει ότι περισσότερες μορφωμένες γυναίκες επιλέγουν να κάνουν λιγότερα παιδιά λόγω ανησυχιών για τη μείωση των εισοδημάτων τους όταν παίρνουν άδεια πριν και μετά τη γέννα.

Οι μορφωμένες γυναίκες ενδέχεται, επίσης, να έχουν μεγαλύτερη έκθεση σε διαφορετικές αντιλήψεις για το μέγεθος της οικογένειας μέσω του σχολείου και των επαφών που κάνουν κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής τους, ενθαρρύνοντάς τες να σκέφτονται πιο κριτικά για τον αριθμό των παιδιών που επιθυμούν, πρόσθεσε η Πράνταν.

Ο καθηγητής Τζόναθαν Πορτς, οικονομολόγος στο King’s College του Λονδίνου, αναφέρει ότι ο μεγαλύτερος έλεγχος των γυναικών πάνω στη γονιμότητά τους σημαίνει ότι «τα νοικοκυριά, και οι γυναίκες ειδικότερα, θέλουν λιγότερα παιδιά και αυτό κάνουν».

Περισσότερες γυναίκες στην εργασία
Περισσότερες γυναίκες εργάζονται σήμερα απ’ ό,τι πριν από 50 χρόνια – 72% σε σύγκριση με 52% – κάτι που έχει συμβάλει στη μείωση του παγκόσμιου δείκτη γονιμότητας κατά το ήμισυ την ίδια περίοδο.

Ο καθηγητής Πορτς σημείωσε, επίσης, ότι η πτώση του δείκτη γεννήσεων μπορεί να οφείλεται στη δομή των αγορών εργασίας και στέγασης, στο υψηλό κόστος φύλαξης παιδιών και στους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων, που καθιστούν δύσκολη την εξισορρόπηση φιλοδοξιών καριέρας και οικογενειακής ζωής για πολλές γυναίκες.

Τα δεδομένα στην Ευρώπη δείχνουν ότι η πιο κοινή ηλικία για να αποκτήσουν παιδί οι γυναίκες που γεννήθηκαν το 1949 ήταν τα 22. Αντίθετα, οι γυναίκες που γεννήθηκαν το 1975 ήταν πιο πιθανό να αποκτήσουν παιδιά στην ηλικία των 31 ετών.

Μια ακόμη απόδειξη ότι η καθυστερημένη μητρότητα αυξάνεται είναι ότι οι μισές από τις γυναίκες που γεννήθηκαν το 1990, η πιο πρόσφατη γενιά που έφτασε την ηλικία των 30, παρέμειναν άτεκνες έως τα 30 τους χρόνια – το υψηλότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί ποτέ.

Ωστόσο, αυτή η αναβολή μπορεί να οδηγεί σε λιγότερα παιδιά απ’ όσα αρχικά σχεδίαζαν. Ο πολλαπλασιασμός των κύκλων εξωσωματικής γονιμοποίησης, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις όπως στη Βρετανία έχουν υπερδεκαπλασιαστεί από το 1990 έως το 2019, υποδεικνύει ότι περισσότερες γυναίκες δυσκολεύονται να συλλάβουν φυσικά.

Κυβερνητικές πολιτικές
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αλλά και η Ε.Ε. συλλογικά εφάρμοσαν και εξακολουθούν να εφαρμόζουν, τα τελευταία χρόνια, τις πιο αντι-οικογενειακές πολιτικές που έχει γνωρίσει ποτέ η Ευρώπη στη σύγχρονη ιστορία, μέσω περικοπών στις υπηρεσίες που στηρίζουν τις οικογένειες, μαζί με περικοπές επιδομάτων που φαίνεται σαν να τιμωρούν σκόπιμα τις οικογένειες με χαμηλό εισόδημα που έχουν παιδιά. Ενώ αναγνωρίζουν εδώ και χρόνια το πρόβλημα και “κόπτονται” για την αντιμετώπισή του, λειτουργούν διαφορετικά δημιουργώντας ένα ασφυκτικό οικονομικό περιβάλλον για τη γέννηση και την ανατροφή παιδιών. Είτε αυτό μεταφράζεται σε εισοδηματική πολιτική είτε σε πρόνοια.

Έτσι, οι κυβερνήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με την αντικατάσταση του ελλιπούς εργατικού δυναμικού με μετανάστες, φαινόμενο για το οποίο δεν είναι προετοιμασμένες και μάλλον προκαλεί προβληματισμό.

Οι μεταβολές που συντελούνται στο ανθρώπινο σώμα
Όσον αφορά στους βιολογικούς παράγοντες που οδηγούν στην υπογεννητικότητα, οι γνώμες των ειδικών διίστανται. Άλλοι εκφράζουν ανησυχίες ότι παράγοντες, όπως η πτώση του αριθμού σπερματοζωαρίων και οι αλλαγές στην ανάπτυξη του φύλου, θα μπορούσαν να απειλήσουν την ανθρώπινη επιβίωση.

Η επιδημιολόγος Σάνα Σουάν, στην ιατρική σχολή Icahn του Πανεπιστημίου “Όρος Σινά” στη Νέα Υόρκη, ήταν η κύρια συγγραφέας μιας σημαντικής μελέτης του 2017, που αποκάλυψε ότι σε παγκόσμιο επίπεδο ο αριθμός σπερματοζωαρίων έχει μειωθεί κατά περισσότερο από το μισό τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες.

Η ίδια προειδοποίησε ότι τα “πανταχού παρόντα χημικά”, όπως οι φθαλικές ενώσεις που βρίσκονται σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας, συσκευασίες τροφίμων και παιδικά παιχνίδια, ευθύνονται για το πρόβλημα. Αυτά τα χημικά προκαλούν ορμονικές ανισορροπίες, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε «αναπαραγωγικό χάος», είπε.

«Καταχρήσεις όπως το κάπνισμα τσιγάρων και τα ναρκωτικά, αλλά και τα αυξανόμενα ποσοστά παχυσαρκίας μπορεί επίσης να παίζουν ρόλο», ανέφερε η Σουάν.

Μελέτες έχουν επίσης επισημάνει τη ρύπανση της ατμόσφαιρας ως αιτία μείωσης της γονιμότητας, υποδεικνύοντας ότι προκαλεί φλεγμονή που μπορεί να βλάψει την παραγωγή ωαρίων και σπερματοζωαρίων.

Ωστόσο, ο καθηγητής Άλαν Πέισεϊ, ειδικός στη σπερματική ποιότητα και γονιμότητα, αναφέρει ότι δεν πιστεύει πραγματικά ότι οι αλλαγές στην ποιότητα του σπέρματος είναι υπεύθυνες για τη μείωση των γεννήσεων. Δε θεωρεί ότι υπάρχουν αρκετά στοιχεία που να υποστηρίζουν την άποψη αυτή. Αντίθετα, υπεύθυνους για την υπογεννητικότητα θεωρεί την επιλογή και τις κοινωνικές ή εργασιακές συνθήκες.